Analiza porównawcza: Praktyczna wyższość brytyjskiego systemu NVQ nad teoretycznym poziomem 5 Polskiej Ramy Kwalifikacji (PRK)

Poziom 5 jako strategiczny pomost w edukacji nowoczesnej

W dobie globalnego wyścigu technologicznego i transformacji w kierunku Przemysłu 4.0, kluczowym wyzwaniem dla systemów edukacyjnych jest niwelowanie luki kompetencyjnej. Według danych CEDEFOP, aż 40% pracodawców w Unii Europejskiej zgłasza trudności ze znalezieniem pracowników o odpowiednich kwalifikacjach, co wskazuje na głębokie podażowo-popytowe niedopasowanie. Strategicznym narzędziem niwelowania tego zjawiska jest tzw. „krótki cykl” kształcenia wyższego (Short-Cycle Higher Education – SCHE), który w klasyfikacji ISCED (International Standard Classification of Education) plasuje się na poziomie 5.

W polskim systemie edukacji poziom 5 PRK pozostaje, jak definiuje to raport Fundacji Rektorów Polskich (FRP), „brakującym ogniwem”. Mimo formalnego istnienia deskryptorów, w obszarze szkolnictwa wyższego jest on funkcjonalnie „pusty” – uczelnie nie wydają na nim dyplomów uznawanych za kwalifikacje pełne. Stanowi to rażący kontrast wobec dojrzałego systemu brytyjskiego, który z sukcesem wykorzystuje ten poziom do certyfikacji realnych zdolności zarządczych i technicznych. Zrozumienie różnicy między polską inercją legislacyjną a brytyjskim pragmatyzmem w certyfikacji kompetencji zawodowych wymaga analizy sukcesu modelu National Vocational Qualifications (NVQ).

Brytyjski model NVQ (Levels 4 i 5): Dowód kompetencji, a nie tylko wiedzy

Brytyjski system National Vocational Qualifications (NVQ) stanowi fundament strategii rozwoju kapitału ludzkiego w UK, koncentrując się na mierzalnych efektach pracy (learning outcomes) zamiast na samym procesie dydaktycznym. Jest to system zaprojektowany tak, aby walidować egzystujące już zdolności pracownika, co promuje mobilność pionową i poziomą na rynku pracy. Jest to nieodzowny element Life-Long Learning, czyli kształcenia ustawicznego.

Strategiczna progresja i ekwiwalencja (NVQ 3-5):

• NVQ Level 3: Stanowi bezpośredni ekwiwalent 2 egzaminów A-Levels (polska matura), co buduje solidną bazę pod specjalizację wyższą.

• NVQ Level 4: Jest ekwiwalentem Certificate of Higher Education lub Higher Professional Diploma, potwierdzając kompetencje na poziomie pierwszego roku studiów licencjackich. Poziom ten potwierdza zdolności zarządzania zespołem i zasobami.

• NVQ Level 5: Odpowiada Foundation Degree lub Higher Education Diploma

  (2/3 licencjata). Jest to kwalifikacja pełna, dająca bezpośredni wstęp na ostatni rok studiów (top-up) do poziomu 6 (Bachelor).

Metodologia oceny i definicja kompetencji:

System NVQ odrzuca binarny model egzaminacyjny (pass/fail). Wynikiem weryfikacji jest status „Competent” lub „Not Yet Competent”. Ocena opiera się na budowaniu portfolio dowodów oraz dwustopniowemu audytowi - bezpośredniej obserwacji w miejscu pracy przez asesora, a następnie sprawdzenia wyników przez weryfikatora.

Zgodnie z definicją National Occupational Standards, poziom 5 NVQ to potwierdzenie kompetencji wymagających zastosowania szerokiego zakresu fundamentalnych zasad i złożonych technik w „szerokiej i często nieprzewidywalnej różnorodności kontekstów”. Kluczowe dla tego poziomu są:

• Substancjalna autonomia osobista.

• Odpowiedzialność za alokację znacznych zasobów.

• Osobista rozliczalność za analizę i diagnozę, projektowanie, planowanie, egzekucję oraz ewaluację procesów.

Brytyjski system realnie waliduje profesjonalizm, podczas gdy polski model wciąż poszukuje swojej tożsamości między szkołą a uczelnią.

Polska Rama Kwalifikacji (Poziom 5): „Puste ogniwo” i bariery legislacyjne

Podczas gdy system brytyjski waliduje istniejącą doskonałość zawodową, polskie ustawodawstwo (w tym Ustawa 2.0) de facto blokuje potencjał poziomu 5 w szkołach wyższych. Jerzy Woźnicki, Prezes FRP, słusznie diagnozuje poziom 5 jako „pusty”, co prowadzi do zjawiska „choroby dyplomowej” – sytuacji, w której jedyną bramą do uznawalnych kwalifikacji wyższych jest poziom 6 (licencjat).

Główne bariery systemowe:

1. Brak kwalifikacji pełnych w szkolnictwie wyższym: Poziom 5 w Polsce jest kojarzony niemal wyłącznie z wykształceniem pomaturalnym (technika, szkoły policealne – ISCED 4), podczas gdy w UK (FHEQ) poziomy 4 i 5 to integralna część edukacji wyższej Higher Education (ISCED 5).

2. Sztywny wymóg matury (Bariera wejścia): Polskie prawo uzależnia dostęp do edukacji na poziomie 6 od posiadania świadectwa dojrzałości. Brak drożnego poziomu 5 odcina od systemu osoby z bogatym doświadczeniem zawodowym, ale bez matury, marnując ich potencjał intelektualny.

3. Luka legislacyjna: Jak wskazuje Anna Zalewska, była Minister Edukacji Narodowej, poziom 5 powinien być „pomostem”, jednak brak przypisania do niego dyplomów uniwersyteckich sprawia, że jest to pomost donikąd.

Przejście od brytyjskiej walidacji kompetencji do polskiej blokady legislacyjnej ukazuje dystans dzielący oba kraje w obszarze elastyczności zawodowej.

Analiza porównawcza 

Różnica między „teoretycznym egzaminem” a „praktycznym portfolio” to nie tylko kwestia techniczna – to różnica w wartości rynkowej dyplomu. Polski model, forsujący poziom 6 jako jedyny punkt wejścia, generuje rzesze teoretycznie przygotowanych absolwentów, podczas gdy rynek rozpaczliwie potrzebuje „techników wysokiej klasy” (High-Value Technicians).

Brak wdrożenia procedur Recognition of Prior Learning (RPL) w Polsce sprawia, że doświadczenie zawodowe operatorów CNC czy specjalistów administracji pozostaje poza nawiasem systemu akademickiego, podczas gdy brytyjski system uznaje potencjał i dotychczasowe doświadczenie kandydata i rozpoznaje jego wysoką wartość jako doświadczonego pracownika i lidera.

Rekomendacje: Jak wypełnić "brakujące ogniwo"?

Implementacja sprawdzonych wzorców brytyjskich w polskim systemie edukacji może pomóc sprostać wymogom nowoczesnej gospodarki i przygotować tak potrzebny kapitał ludzki. Co można zrobić by uwolnić ten potencjał?:

1. Uznanie poziomu 5 za pełnoprawne Studia Krótkiego Cyklu: Należy prawnie umożliwić uczelniom nadawanie dyplomów na 5. poziomie PRK, które będą uznawane za kwalifikacje pełne w ramach szkolnictwa wyższego.

2. Implementacja systemu RPL na wzór NVQ: Wprowadzenie walidacji efektów uczenia się pozaformalnego jako standardowej ścieżki wstępu na studia. Modelowe powinny stać się pilotaże takie jak te z PWSZ w Elblągu:

   • Programista-operator centrów obróbkowych CNC, gdzie kompetencje techniczne są wprost przekładane na punkty ECTS.

   • Specjalista ds. administracyjno-prawnych i rachunkowości, gdzie standardy zawodowe są fundamentem programu, a nie jego dodatkiem.

3. Likwidacja bariery maturalnej dla poziomu 5: Umożliwienie wstępu na poziom 5 osobom z doświadczeniem zawodowym (na podstawie RPL), co stworzy ścieżkę do ewentualnego uzupełnienia wykształcenia do poziomu 6.

4. Oparcie programów na standardach zawodowych: Odejście od czystej teorii na rzecz mierzalnych kompetencji, takich jak planowanie procesów technologicznych czy analiza diagnostyczna, zgodnie z brytyjską definicją poziomu 5.

Brytyjski system NVQ udowadnia, że jedynym skutecznym modelem w dynamicznej gospodarce jest ten, który potwierdza realne zdolności. Polska musi przestać traktować poziom 5 jako teoretyczny konstrukt i uczynić z niego fundament elastycznego kształcenia kadr przyszłości. Bez tej zmiany pozostaniemy w pułapce niedopasowania kompetencyjnego, tracąc dystans do liderów innowacyjności.

---

Bibliografia:

Seria wydawnicza: „Poziom 5 – brakujące ogniwo” (Fundacja Rektorów Polskich)

1. Chmielecka, E., & Trawińska-Konador, K. (red.). (2014). Poziom 5 – brakujące ogniwo?. Warszawa: Fundacja Rektorów Polskich.

2. Chmielecka, E., & Matuszczak, K. (red.). (2015). Poziom 5 – brakujące ogniwo? Przykłady programów kształcenia. Warszawa: Fundacja Rektorów Polskich.

3. Chmielecka, E., & Kraśniewska, N. (red.). (2016). Poziom 5 – brakujące ogniwo? Aspekty praktyczne. Warszawa: Fundacja Rektorów Polskich.

4. Chmielecka, E., & Kraśniewska, N. (red.). (2017). Poziom 5 – brakujące ogniwo? Podsumowanie. Warszawa: Fundacja Rektorów Polskich.

5. Chmielecka, E., & Kraśniewska, N. (red.). (2021). Poziom 5 – brakujące ogniwo? Propozycje zmian ustawowych. Warszawa: Fundacja Rektorów Polskich.

Inne raporty i opracowania

6. Narodowa Agencja Wymiany Akademickiej (NAWA). (2025). Wielka Brytania. Zagraniczne systemy szkolnictwa wyższego: Praktyczny przewodnik po uznawalności wykształcenia. Warszawa: Biuro Uznawalności Wykształcenia – ENIC-NARIC Polska.

Źródła instytucjonalne i rządowe (Polska i Wielka Brytania)

7. Fundacja Rektorów Polskich (FRP). (b.d.). Piąty Poziom Krajowych Ram Kwalifikacji. Dostęp: frp.org.pl.

8. Ministerstwo Rozwoju i Technologii. (2026). Uznawanie wykształcenia uzyskanego w UK – Brexit. Serwis Rzeczypospolitej Polskiej.

9. Narodowa Agencja Wymiany Akademickiej (NAWA). (2026). Dyplom z państwa UE, OECD lub EFTA. Dostęp: nawa.gov.pl.

10. Punkt Koordynacyjny ds. Polskiej i Europejskiej Ramy Kwalifikacji. (b.d.). Polska Rama Kwalifikacji (PRK). Zintegrowany System Kwalifikacji. Dostęp: kwalifikacje.gov.pl.

Portale edukacyjne, uczelnie i encyklopedie

11. StudentNews.pl. (b.d.). Dyplomowany specjalista w ramach studiów krótkiego cyklu - 3-semestralne kształcenie specjalistyczne - dla maturzysty.

12. Think Student. (b.d.). What Are Level 4 Qualifications in the UK?.

13. Wikipedia. (b.d.). National Vocational Qualification.

14. Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie (WSIiZ). (b.d.). Studia dla osób z doświadczeniem zawodowym (PEU).